Hz. Mevlânâ'nın Fîhi Mâ Fîh Adlı Eserinde Tövbe Kavramı

Gönül Evinde Bir Büyük Temizlik: Tövbe ve Dönüş Sırrı

Hayat koşuşturması içinde çoğumuzun unuttuğu, ancak ruhun en temel ihtiyacı olan bir kavram vardır: Tövbe. Çoğu zaman sadece dildeki bir pişmanlık cümlesi sanılsa da tövbe, aslında kulun fıtratına, yani o "en saf" haline geri dönme çabasıdır.

Bir Güneşin Doğuşu: Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî

Bu hakikati bize en zarif haliyle anlatanların başında şüphesiz Hz. Mevlânâ gelir. 1207 yılında Belh’te başlayan ve Konya’da kemale eren hayat yolculuğu, sadece bir alimin değil, bir aşk sultanının hikayesidir. O, zahiri ilimlerin zirvesindeyken Şems-i Tebrizî ile karşılaşmış; "hamdım, piştim, yandım" diyerek benliğini ilahi aşkın potasında eritmiştir. Mevlânâ, insanı olduğu gibi kabul eden, hatalarını birer uyanış vesilesi gören engin bir vizyonun temsilcisidir.

Fîhi Mâ Fîh: İçindekinin İçindeki Sır

Onun en kıymetli eserlerinden biri olan Fîhi Mâ Fîh (Ne Varsa İçindedir), Mesnevi'den farklı olarak halka verdiği vaazların ve meclislerindeki sohbetlerin bir derlemesidir. İçindekiler içindedir veya ondakiler ondadır anlamlarına gelen Fîhi Mâ Fîh Mevlânâ’nın farklı zamanlarda yaptığı sohbetlerinin oğlu Sultan Veled ve bazı müritlerinin sonradan kaleme almasıyla oluşmuş ve ana teması tasavvuf olan bir eserdir. Sûfî gelenekte tasavvuf büyüklerinin çeşitli zamanlardaki vaazlarının ve sözlerinin not edilip sonradan derlenmesi sıkça karşılaşılan bir durumdur. Çeşitli nüshalarının sayfa kenarlarından elde edilen bazı bilgilere göre Mevlânâ’nın bu notları görüp düzelttiği ve eklemeler yaptığı anlaşılmaktadır. Fîhi Mâ Fîh’in not edilmesinin Mesnevi'nin yazıldığı dönemlere rastladığı düşünülmektedir. Bu eser, tasavvufun en karmaşık meselelerini gündelik hayattan örneklerle kalbe indirger. İşte tövbe kavramı da bu eserde sadece bir başlangıç değil, seyr u sülûk denilen o manevi yolculuğun dinamik bir süreci olarak işlenir.

Onun şu örneği ne kadar ufuk açıcıdır: Bir hırsızın tövbe edip polis olması, onu sıradan bir polisten çok daha başarılı kılar. Çünkü o, karanlık yolları bildiği için ışığı daha iyi korur. İşte tövbe, geçmişteki hataları yok saymak değil; o hatalardan elde edilen tecrübeyi iyilik yolunda bir yakıta dönüştürme sanatıdır.

Kalpteki Görünmez Zincirler

Tövbe etmenin önündeki en büyük engel, bazen dışarıda değil, bizzat kendi içimizde ördüğümüz zincirlerdir. Kibir, "ben bilirim" edası ve dünyaya aşırı tamah, insanın boynuna demir halkalar gibi geçer de kişi başını kaldırıp hakikati göremez hale gelir. Kibir ve inkâr tövbe etmeyi engelleyen etkenlerdir. Mesnevî’de “Onların boyunlarına demir halkalar geçirdik, o halkalar çenelerine dayanmıştır. Bu sebeple kafaları yukarıya kalkık durumdadır.” Âyetinde işaret edilen demir halkaların insan vücudundan hâriç olmadığı; bunların kibir, küfür, bir takım dünyevi bağlar, onur, şeref gibi kavramlardan ötürü insanın kendi bâtınında oluşturduğu zincirler olduğu anlatılmaktadır. Kat kat dolanır ve kişinin hakikatle bağını keserler (Yâsîn, 36/8.)

İlginç bir detaydır ki; kalp zikir ve tövbe ile temizlendikçe, üzerindeki en ufak bir leke bile bir dağ gibi görünmeye başlar. Bu yüzden yolu aşk olanların tövbesi daha titiz, daha derindir. Onlar sadece günahlarından değil, "iyilik yaptım" diyerek girdikleri o gizli kibirden bile tövbe ederler.

Pişmanlığın Gözyaşındaki Rahmet

Mevlânâ bize öğretir ki; gerçek bir tövbe, ancak kalpte o pişmanlık acısının hissedilmesi ve samimi gözyaşlarıyla mümkündür. Tıpkı Hz. Âdem’in hatasını hiç eğip bükmeden kabullenip Allah’a yönelmesi gibi, kul da "hata bende" diyebilecek o asil duruşu göstermelidir. Allah’a yakınlık arttıkça tövbenin içeriği derinleşmektedir. Hz. Âdem’in iblise göre çok farklı bir tavırla suçu üstlenip tövbe etmesini Allah’a duyduğu aşk ile açıklar çünkü aşk sevgiliye sitem etmeye manidir. “Sana ne iyilik gelirse Allah'tandır. Sana ne kötülük gelirse kendindendir…”âyeti uyarınca, Hz. Âdem işlediği günahında Hakkı gizlemiş ve suçu tamamen kendi üstüne alma edebini göstermiştir. (Nisâ, 4/79.)